شرح القبسات


سیّداحمد بن زين العابدين علوی‌عاملی، ملقّب به «احمد المحقّقين»، «احمد المجتهدين»، «احمد الفضلاء و المحقّقين»، خاله‌‏زاده و شاگرد نامدار میرداماد است که به مصاهرت استاد نيز مفتخر بوده است. تعدادى از تراجم كه از وى نام برده‏‌اند، وى را به فضل و علم و زهد و تحقيق ستوده‏‌اند؛ لكن اطلاعى از خصوصيات احوال او نداده‌‏اند. از جمله آثار او، کتاب «شرح القبسات» است که در توضیح مشکلات «القبسات» و به درخواست خودِ میرداماد به قلم آورده است. ویژگی‌های این شرح عبارتند از:

  • اين شرح پس از وفات ميرداماد به رشته تحرير درآمده و لذا شارح در مقدّمه بدان اشاره نموده است: «ثمّ انّى لمّا اقتبست أنوار أفانين العلوم من أضواء كوكب درّى توقد من شجرة مباركة، هو الحكيم العظيم، و آية اللّه الكريم، باقر علوم الأوّلين و الآخرين، أعلى اللّه درجته فى أعلى العليين، و حشره مع أجداده المعصومين الأطيبين». و در جاى ديگر از ميرداماد چنين ياد كرده: «أسكنه اللّه على فراديس جنانه».
  • شارح به جهت صعوبت متن كتاب به شرح آن همّت‏ گماشته است: «و هو كتاب كريم يتحيّر ممّا فيه من أشعة شموسه و ومضات بروقه أبصار أولى الأبصار، و يهشّ على أسراره المكنونة و ينهش الى أبكاره المخزونة، و يدهش الى لآليه المنشورة عقول ذوى الأفكار».
  • اين شرح بر خلاف نام آن به تحليل متسلسل عبارات نپرداخته، و حاوى تعليقه‏‌ها و حواشى كوتاه و بلند بر مواضع مختلف كتاب است، البته در آغاز نوشتار جنبه شرحى بودن آن تا حدّى غالب است.
  • در اين شرح مؤلّف كوشيده است تا پرده از اسرار عبارات كتاب بردارد و لذا گاه به حلّ لغات كتاب پرداخته، و گاه به شرح عبارات پرداخته است. او در مقام شرح عبارات با دقت و كاوشى كم‏‌نظير به احاله مطلب به كتب ديگر پرداخته، و اثرى كم‏‌نظير را بيش روى خواننده خود گذاشته است. او همچنين در پاره‌‏اى از موارد كه مطلب به درازا كشيده شده است، تفصيل آن را به كتب ديگر خود همچون «العروة الوثقى و مفتاح الشفاء»، «كحل الابصار فى شرح الاشارات»، «رياض القدس» و غيره واگذاشته است.
  • شارح تمام حواشى مؤلّف را مطالعه كرده و با توجّه به حواشى و افادات وى در صدد شرح آن برآمده است، و لذا هر جايى كه از مؤلّف نقل مستقيمى در دست بوده با عنوان «أفيد» از آن ياد كرده است.

 

  • در اين شرح، شارح از تمامى آراء مؤلّف متأثّر بوده و همه جا در صدد ابرام نظريات وى مى‌‏باشد، و از سوى ديگر سبک نگارشى مؤلّف در شارح اثر زيادى گذاشته و شارح با بهره‏‌گيرى از سياق نگارشى مؤلّف و بهره‏‌ورى از لغات متداول در كتب او به تحرير شرح همّت ورزيده است، لذا شرح وى نيز گر چه به‌سان آثار ميرداماد داراى تعقيد لفظى و معنوى نيست، ولى تا حدّى دشوار و پيچيده است.
  • ظهور آثار شهودى حكمت يمانى مكتب اصفهان و توجّه به كشف و آثار اشراقيان در سراسر شرح وى و ديگر كتب او آشكار است. وى در مقام تحليل مسأله علم خداوند در مقام تمسّك به كشف چنين گويد: «فلا تلتمس من نفسك شيئا عجز عنه الملائكة المقرّبون و الأنبياء المرسلون، جاهد و فكّر فى خلوتك، و فرّغ زوايا قبلك عمّا سواه، يحدث لك فى أثناء الخلوات و توطين النفس على المجاهدات أنموذج عن علوم الأنبياء و الملائكة … اللّهمّ أنت المرجوع اليه و المعقول عليه في تيسير هذا الأمر العظيم، و الانزال فى هذا المنزل المبارك الكريم، و أتوا الغافلين من عبادك الى محلّ الشوق الى مثل ذلك العالم و المشتاقين منهم الى مرتبه العشق».
  • مهارت و تبحّر شارح در نقل اقوال پيشينيان همچون فارابى، ابن سينا و شيخ اشراق، محقّق طوسى، محقّق خفرى، دشتكى و غيره چشمگير، و تتّبع وى در كتب مختلف مشهود است. و از سويى علاوه بر نقل مطلب، قدرت تدرّب و تحليل فلسفى وى در همه جا به چشم مى‏‌خورد.
  • در پاره‏‌اى از موارد شارح به تحليل عبارت متن، بر اساس نسخه بدل‌هاى گوناگون پرداخته، و چنين مى‌‏نمايد كه نسخه اصل مؤلّف در اختيار او نبوده است.

 

این اثر به همراه حواشی میرداماد بر «القبسات» و فهرست تفصیلی مطالب این کتاب، با تحقیق دکتر حامد ناجی‌اصفهانی، در سال ۱۳۷۶ هجری‌شمسی، به صورت مشترک از سوی مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه تهران و مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، به بازار نشر عرضه شد.

 

  • مطالعۀ بیشتر:

«شرح القبسات» در ویکی نور

مقدّمۀ دکتر مهدی محقّق بر «شرح القبسات» (بخش نخست)

مقدّمۀ دکتر مهدی محقّق بر «شرح القبسات» (بخش دوم)

  • مشاهده و دریافت کتاب:

کتابخانۀ دیجیتال جهانی / شبکة الفکر

  • مطالعۀ معرّفی کتاب:

  «به امید قبسی»، به قلم جویا جهانبخش

 

1 ستاره2 ستاره3 ستاره4 ستاره5 ستاره (هنوز امتيازی داده نشده)
Loading...

دیدگاهتان را بنویسید