رسالۀ «حدوث العالم»، ملّاشمسا گیلانی


در میان ادوار فلسفیِ ایرانی – اسلامی مکتب اصفهان در عصر صفوی، از نشاط و پویایی خاصی برخوردار است.  به باور برخی محققان، آثاری که در این دوره پدید آمده، با آثار موجود در تمام دوره‌ها و مکاتب عصر اسلامی برابر است[1]. رونق  فضای تضارب آرا و گرمی بازار مباحثات و مکاتبات حکمی در این عصر، تنوّع چشمگیر در آموزه‌ها و عقاید فلاسفۀ مکتب اصفهان را ثمر داده و از آنان اندیشه‌وَرانی پُرکار و توانا ساخته است.

یکی از مسائل چالش‌برانگیز کلامی – فلسفی در این دوره (بلکه در تمام دوره‌های فلسفۀ اسلامی)، دیرینگی یا نوآمدگی جهان (=حدوث و قدم عالم) می‌باشد. فقیه و محدّث مشهور عصر صفوی، علّامه محمّدباقر مجلسی(رحمه‌الله)،  در کتاب بحار الأنوار از رواج فلسفه‌زدگی در افکار دینی شکایت کرده و معرکۀ حدوث و قدم را «جولانگاه آراء و اهواء برخی معاصرین» قلم داده است[2]. کثرت آثاری که در عصر صفوی دربارۀ این موضوع نگارش شده است، سخن مجلسی را تأیید می‌کند. تقریبًا تمام حکما و متکلّمان بزرگ این دوره،‌همچون میرداماد، ملّاصدرای شیرازی، ملّا شمسای گیلانی، قاضی سعید قمی، فیاض لاهیجی و ملّامحسن فیض کاشانی، کتاب‌ها و رسائلی در باب حدوث و قدم نوشته‌اند.

 

ملّاشمای گیلانی، حکیم، مفسّر، نویسنده و گردشگر  ایرانی قرن یازدهم هجری و از شاگردان بنام میرداماد است. اطلاعات اندکی از زندگی و تحصیل وی در دسترس می‌باشد. او بسیار سفر می‌کرده و  شاید همین امر مانع از آگاهی سیره‌نویسان از جزئیات حیات وی شده است. او در اندیشه‌های فلسفی خود، بیش از هر کس پیرو استاد خود،‌میرداماد بوده و بخش عمده‌ای از آثارش، شرح و بسط اندیشه‌های میر است. از جمله نگاشته‌های ملّاشمسا، رساله‌ای است با عنوان «حدوث العالم» که در تبیین و تقریر نظریۀ «حدوث دهری» به قلم آورده است. وی در این کتاب پس از بیان مقدماتی همچون تقدّم علّت بر معلول، تقدم ماهیت بر عرضیّات در ظرف ذهن، اوعیۀ وجود و…، سه برهان بر اثبات حدوث دهری عالم اقامه نموده و در ادلّۀ مدافعان قدم عالم خدشه کرده است. ملّاشمسا در بخش پایانی کتاب، نظریۀ همدرس مشهور خود،‌ملّاصدرای شیرازی[3] را دربارۀ حدوث عالم نقل کرده و به چالش می‌کشد[4]. وی کتاب «حدوث‌العالم» را با این عبارات به پایان می‌برد:

«يا إخوان الدين و شركاء اليقين! إنّي بفضل الله المبين و حول الله المتين لقد آتيتكم في هذه الرسالة الملكوتيّة بتحقيقات قدسيّة و حقائق  لاهوتيّة و قواعد متقنة و أصول مبرهنة يكون جميعها أذكارًا عقليّة الهيّة، فمن داومها و لازمها و صرف الأوقات في ذكرها و فكرها و غورها، يجد الشفاء من الجهالات و النجاة من التشكيكات و الإشارات إلی كنوز التحقيقات و القبسات في معرفة المرموزات و الإيماضات في الاهتداء إلی الخفيّات و تقويم الإيمان بالعقائد الصحيحة بالبرهان و الصراط المستقيم إلی الدين القويم و الأفق المبين في رياض قدس اليقين. و أوصيكم أن لاتظهروا تلك الحِكم النوريّة و الأسرار الربوبيّة و الأذكار الإلهية إلّا علی من کنتم امتحنتم و حصل الوثوق لكم بنقاء سريرته و استقامة طبيعته و حسن عقيدته… و أمّا من لم تكونوا ممتحين له أو كنتم ممتحنين و ظهر لكم خبث باطنه و أنّه لم يكن من أهل الدين القويم و الطبع المستقيم، … فحرام عليكم في دين العقل المطهّر و شرع البرهان الأنور إظهار شئ من تلك الحقائق و الأسرار عليه و عنده فاتركه خربه، فكلّ ميسّر لما خلق له.»

به جز کتاب «مسالک الیقین»[5] که تنها اثر تصحیح‌شدۀ ملّاشمسا در ایران است. رسالۀ «حدوث العالمِ» وی، برای شناخت بیشتر مکتب فلسفی میرداماد و تدوین تاریخ جامع و دقیق‌تری از نشاط فلسفی در ایران دورۀ صفوی اثری ارزشمند به شمار می‌رود. این رساله بر اساس دو نسخۀ کتابخانۀ ملک و کتابخانۀ دانشکدۀ الهیات دانشگاه تهران، توسط علیرضا اصغری و غلامرضا دادخواه تصحیح شده و توسط انتشارات بین‌المللی «مزدا» در بهار سال 1394 هجری شمسی (2015 میلادی) در کالیفرنیای ایالات متّحدۀ آمریکا به طرزی شایسته و برازنده به طبع رسیده است. این رساله که مجلّد دوم مجموعۀ «نوشته‌های علمی و فلسفی ایرانشهر» محسوب می‌شود، علاوه بر مقدّمۀ انگلیسی از پروفسور سید سجّاد رضوی، مشتمل بر حواشی مصنف، فهرست تفصیلی و نمایه‌های کاربردی بوده و با قیمت 40 دلار روانۀ بازار کتاب گردیده است. 

 

  •  مطالعۀ بیشتر دربارۀ ملّاشمساگیلانی:

  «شمسای گیلانی و مکتب فلسفی اصفهان»، به قلم علی اوجبی

 


[1]. استاد مرحوم سید جلال آشتیانی(قدّس سرّه) در مواضع مختلفی از مجموعۀ «منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران»، بدین معنا تصریح فرموده‌اند. عبارت ایشان در یکی از پانویس‌های این مجموعه چنین است:

«با دلائل متقن می‌توان  اثبات کرد که عصر صفویه  زمان رواج، بلکه دوران احیای مکتب فلسفی و عرفانی است و آثار موجود در این دوره برابر است با آثار موجود در تمام ادوار فلسفی. با این وصف، برخی نوشته‌اند: یک فیلسوف هم در این دوران به وجود نیامده است. [ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا…؟]» (منتخابی از آثار حکمای الهی ایران، از عصر میرداماد و میرفندرسکی تا زمان حاضر، ج اول، ص سیزده).

[2]. بحارالأنوار، ج54، ص233 .

[3]. ملّاشمسا با صدرالمتألهین نامه‌نگاری داشت و در مسائلی چون علم الهی،‌حدوث عالم و حرکت جوهری به مخالفت با صدرا پرداخت. رسالۀ «اجوبۀ مسائل ملّاشمسای گیلانی» که نمونۀ برجسته‌ای از  مباحثۀ مکتوب میان این دو اندیشه‌مند می‌باشد، ضمن «مجموعۀ رسائل فلسفی صدرالمتألهین»، به همت دکتر حامد ناجی اصفهانی تصحیح شده و توسط انتشارات حکمت به طبع رسیده است.

[4]. وی پس از نقل عبارات ملّاصدرا، نوشته است:«…و هذا القول یلزم منه مخالفة الشرع و العقل جمیعًا.» (حدوث العالم، ص161)

[5]. «مسالک الیقین في عمدة اصول الدين»، تصحیح طوبیٰ کرمانی و علیرضا اصغری، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران، 1392 .

1 ستاره2 ستاره3 ستاره4 ستاره5 ستاره (1 رأی از 5)
Loading...

دیدگاهتان را بنویسید