جذوات و مواقیت


در عهد شاه عبّاس صفوی، مشاهیر علمای هندوستان در رابطه با بحث «تجلّی» و آیۀ شریفۀ «فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَ خَرَّ مُوسى‏ صَعِقًا فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنينَ‏» (الأعراف: 143)، با این پرسش مواجه شدند که چگونه در هنگام تجلّی حضرت حقّ، طور سینا بسوخت؛ امّا پیکر حضرت موسی (ع) آسیبی ندید؟

صورت این پرسش به صورت مکاتبه‌ای به ایران و دربار صفوی ارسال شد و گروهی از علماء همچون شیخ بهائی، میرداماد، خواجه سلطان‌محمّد نوّاب و نصیرالدین محمّد امامی تنکابنی، در مقام پاسخ به این سؤال برآمدند. میرداماد که می‌دانست افاضل عصر در حلّ معاقد و کشف مطاوی این مسئله نکتۀ دلپذیر فراهم نیآورده‌اند، مبسوط‌ترین پاسخ‌ را به پرسش مذکور به قلم آورده، آن را «جذوات و مواقیت»[1] نام نهاد. وی در مقدّمۀ کتاب آورده است:

«…و همانا که این جذواتِ طورسینای حکمت، و قبساتِ انوار ملأ اعلای معرفت که در این طورسینای عبّاسی، مقتبس و مختلس شده است… اِرَمی است قدسی، و عالمی است عقلی… که در فنون علوم حقیقیّه ـ بعون اللّه تعالی و حسن توفیقه ـ پرداخته، و در اطراف و آفاق عالم منتشر آمده است.»

میرداماد در این اثر تفسیری و فلسفی، به علم حروف، اعداد و اوفاق نیز پرداخته و آراء برخی همچون صائن‌الدین ابن‌تُرکه را مورد نقد قرار داده است.

 

جذوات شامل دیباچه‌ای دربارۀ علّت و انگیزۀ تألیف کتاب و 12 «جذوه» که در واقع به عنوان مبادی و مقدّمۀ بحث به شمار می‌آیند و 35 «میقات» که مقاصد اصلی کتاب را  تشکیل می‌دهند، می‌باشد.

مهم‌ترین مباحثی که در جذوه‌ها مطرح شده‌اند، عبارتند از: «مراتب طولی و عرضی موجودات در عالم هستی»؛ «اولیّت و آخریّت حقّ متعال»؛ «اسامی و مراتب عالم مجرّدات و عالم مادّه»؛ «نسبت عالم کبیر با عالم صغیر»؛ «حقیقت کسوف و خسوف عقلی»؛ «ترتیب صوادر و اسامی آن‌ها در لسان شرع»؛ «حقیقت عدد و مراتب و ویژگی‌های آن»؛ «حقیقت حرف و ارتباط حروف با اعداد و اعیان خارجی»؛ «مراتب حروف» و … .

در میقات‌ها نیز به مباحثی چون «ملاک افاضه و مناط ایجاد هویّات»؛ «مقولات و اجناس عالیه»؛ «تطبیق حروف کتابی و کلامی بر مراتب وجودات»؛ «مدلول اصول مراتب اعداد و برخی از حروف»؛ «اقسام وحدت»؛ «مراتب و ادوار حروف» و … پرداخته شده است.

ویژگی‌های ادبی قلم عربی میرداماد که آشکارا در نثر فارسی جذوات نمود یافته‌اند، عبارتند از: «ملمّع‌نویسی»، «تقدیم فعل بر فاعل»؛ «تطابق صفت و موصوف در تأنیث و تذکیر» و «تطویل و درازنویسی».

 

جذوات برای نخستین‌بار در سال 1302هجری‌قمری، به همّت شیخ علی حائری محلّاتی در بمبئی هندوستان به صورت چاپ‌سنگی منتشر شد. چندی بعد، همین طبع در ایران توسّط انتشارات «بهنام» به صورت افست تجدید شد.

چاپ تحقیقی این اثر، به همراه حواشی مؤلّف و ملّاعلی نوری، در سال 1380 هجری‌شمسی، با تصحیح آقای علی اوجبی، از سوی انتشارات مؤسّسۀ میراث مکتوب و با بهای 90000ریال روانۀ بازار نشر گردید. این تحقیق از کتاب جذوات، در سال 1396 هجری‌شمسی، از سوی انتشارات وایا تجدید چاپ شد.

 

  • مطالعۀ بیشتر:

«جذوات و مواقیت» در ویکی‌نور

«جذوات و مواقیت» در ویکی‌فقه

آراء و نظام مابعدالطبیعی میرداماد در کتاب جذوات

  • مشاهده و دریافت کتاب:

چاپ میراث مکتوب: کتابخانۀ دیجیتالی نور

چاپ سنگی (بمبئی): مکتبة المصطفی

  • مطالعۀ معرّفی و نقد کتاب:

  «جذوات و مواقیت»، به قلم حسین منوچهری

 


[1]. میر با الهام از آیات شریفۀ «لَعَلِّي آتيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُون‏» (القصص: 29) و «وَ واعَدْنا مُوسى‏ ثَلاثينَ لَيْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ ميقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعينَ لَيْلَةً وَ قالَ مُوسى‏ لِأَخيهِ هارُونَ اخْلُفْني‏ في‏ قَوْمي‏ وَ أَصْلِحْ وَ لاتَتَّبِعْ سَبيلَ الْمُفْسِدين‏» (الأعراف: 142) این نام را برای اثر خود برگزیده است. برخی معتقدند که او تحت تأثیر حکمت اشراقی و شخصیّت علمی سهروردی، در نام‌گذاری آثار خود از عناوینی که جنبۀ اشراقی دارند، بسیار استفاده کرده، تخلّص شعری خویش را «اشراق» برگزیده است.

1 ستاره2 ستاره3 ستاره4 ستاره5 ستاره (هنوز امتيازی داده نشده)
Loading...

دیدگاهتان را بنویسید