تقویم الایمان


کتاب «تقویم‌الإیمان» که با عناوین «تقويم الحكمة الإيمانية» و «التصحيحات و التقويمات‏» نیز خوانده می‌شود، از آثار فلسفی و مهم میرداماد است که از یک «رصد» مشتمل بر پنج «فصل»، و هر فصل متضمّن بخش‌هایی چون: تقویم، تصحیح، توصیة، تحکمة، محاققة و تقویم، ظنّ و تقویم، وهم و تقویم، تشکک و تثبیت تشکیل شده است.

همچنین، این اثر شامل مقدّمه‌ای است که بعدها توسّط خود میر و ذیل عنوان «شرح تقدمة تقویم الإیمان»، شرح و تحشیه شده است.

از تعبیر «الرصد الأوّل» چنین برداشت می‏‌شود که میرداماد بنا داشته تا رصدهای دیگری را نیز بدان بیافزاید، امّا به دلیل نامعلومی از این مهمّ منصرف شده است. در هر صورت عناوین و موضوعات پنج فصل کتاب از این قرار است:

  • فصل آغازین کتاب به منزلۀ مدخل به شمار می‏‌آید و در آن به برخی از مبادی و مباحث مربوط به امور عامّه همچون تعریف فلسفه، موضوع فلسفه، مسائل فلسفه، انقسام موجود به واجب و ممکن، تقسیم ممکن به جوهر و عرض، ملاک نیاز ممکن به علّت، و تساوق وجود و تشخّص پرداخته است.
  • فصل دوم: بیشتر به براهین اثبات واجب و ابطال تسلسل و دور اختصاص دارد؛ براهینی چون: برهان ضرورت، برهان اولویت، برهان جزء و کلّ، برهان قوّه و فعل، برهان شخصیت، برهان وسط و طرف، برهان تضایف، برهان حیثیات، برهان اسد و اخصر و برهان ترتّب.
  • فصل سوم: در این فصل مصنّف بیشتر به تبیین و اثبات صفات سلبی واجب پرداخته است. صفاتی چون: واجب بالذات ماهیت ندارد (ماهیت واجب عین انّیت اوست)؛ واجب بالذات مرکب نیست؛ واجب بالذات جنس ندارد؛ واجب بالذات نوع نیست؛ واجب بالذات حدّ ندارد؛ واجب بالذات کثیر نیست؛ واجب بالذات جسم، جسمانی و عرض نیست؛ واجب بالذات به حسّ درک نمی‏‌شود؛ واجب بالذات جهت، مکان و وضع ندارد؛ واجب بالذات نه جنس برای جوهر است و نه در مقوله جوهر می‏‌گنجد؛ و وحدت واجب بالذات عددی نیست.
  • فصل چهارم: در این فصل نیز در دنباله فصل پیشین به تحلیل و بررسی برخی از صفات سلبی واجب بالذات چون: واجب بالذات مقابل ندارد، واجب بالذات شریک‏ ندارد، واجب بالذات منزّه از حرکت، سکون و تغیر است؛ در واجب بالذات کثرت راه ندارد، امتناع علم به حقیقت واجب بالذات؛ استحالۀ تقرّر صورت علمی در ذات واجب و مباحثی مانند: تقابل و اقسام آن، چگونگی عروض اضافه بر واجب الوجود، کیفیت عروض سلوب بر ذات واجب الوجود، عینیت صفات و ذات واجب الوجود، لوازم صفات کمالی واجب الوجود، چگونگی صدور کثرات، تقدّم سرمدی واجب بالذات، حدوث و قدم دهری پرداخته است. در این فصل مصنّف برای اثبات حدوث دهری ممکنات برهانی را اقامه می‌‏کند که در کتاب‌های دیگرش طرح نکرده است. او خود می‏‌گوید: «فهذا برهان آخر وراء ما قوّمناه بإذن اللّه فی الصحیفة الملکوتیة و فی غیرها من صحفنا الحکمیة.»
  • فصل پایانی کتاب که شاید جذّاب‌ترین و خواندنی‌‏ترین فصول آن باشد، به مباحث معرفت‏‌شناسانه و دیدگاه‌های میر در مقوله علم به‌ویژه علم الهی اختصاص دارد. عمده مباحث این فصل عبارتند از: تقسیم علم به حصولی و حضوری و تعریف آن‌ها، رابطه علم حصولی و حضوری؛ معلوم در علوم حصولی و حضوری؛ علم جواهر مفارقه؛ ترتیب و ترتّب علوم و ادراکات؛ اتّحاد عقل و عاقل و معقول؛ علم واجب به اشیاء؛ عینیت علم و ذات واجب؛ علم به معلول؛ علم فعلی و انفعالی و نقد دیدگاه شیخ الرئیس در این باب، علم اجمالی و علم تفصیلی؛ و چگونگی انکشاف صور متعدّد برای نفس آدمی.

 

در بررسی بدوی تقویم‌الإیمان سه ویژگی عمده را می‌‏توان برای آن برشمرد:

  • آن گونه که از شواهد و قراین برمی‏‌آید، گویا تقویم الإیمان نیز همانند: الأفق المبین، الإیماضات و التشریقات، التقدیسات و القبسات از جمله کتاب‌هایی بوده که میر خود برای شاگردانش تدریس می‏‌کرده؛ چه در حاشیه برخی از نسخه‏‌های آن، حواشی و تعلیقاتی با عنوان «سمع» وجود دارد که بیانگر نکاتی است که شاگردان در محفل درس از زبان استاد شنیده و یادداشت کرده‌‏اند. شاهد دیگری که این احتمال را قوّت می‏‌بخشد، عبارات میرسید احمد علوی در کشف‌الحقائق است که می‏گوید: «و ذلک لما قد علّمه المعلّم فی کتابیه: تقویم الإیمان و الأفق المبین و استفدنا منه أوان الاستفادة» برجستگی‌های دیگر این اثر (ارائه دوره کامل فلسفه، و ابداعات و نظریات خاصّ میر) را می‏‌توان از دیگر قراینی دانست که درسی بودن تقویم‌الإیمان را تأیید می‏‌کنند.
  • تقویم‌الإیمان حاوی برخی از مباحث، تقریرها و ادلّه‌‏های نوین و ابداعات میر است که در دیگر آثار او به چشم نمی‏‌خورد. مباحثی چون نظریۀ وحدت حمل، برهان بر حدوث دهری، ثنویت مقولات و … .
  • مصنّف در تمامی آثار فلسفی خویش به بحث پیرامون موضوعات خاصّ پرداخته است. تنها در اثر حاضر است که تقریبا یک دوره کامل مباحث فلسفی را به صورت فشرده تبیین، و ساختار و شاکله نظام فلسفی خویش را به اختصار ترسیم کرده است.

 

در واقع می‌‏توان گفت که تقویم‌الإیمان در کنار دو اثر گرانسنگ القبسات و الأفق المبین سه ضلع اصلی قاعده هرم اندیشه‌‏های فلسفی میر را تشکیل می‏‌دهند.

این کتاب به همراه شرح میرسیّد احمد علوی‌عاملی موسوم به «کشف الحقائق» و حواشی ملّاعلی نوری، با تحقیق جناب آقای علی اوجبی، در سال 1376 هجری‌شمسی، به صورت مشترک از سوی مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل و مؤسسۀ بین‌المللی اندیشه و تمدّن اسلامی مالزی منتشر گردید و چاپ دوم و سوم آن، در سال‌های 1382 و 1385 به همّت مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، عرضه شد.

طبع دیگری از این رساله، به همراه شرح میرسیّد عبدالحسیب علوی‌عاملی موسوم به «عرش الإیقان»، در سال 1390 هجری‌شمسی از سوی انتشارات کتابخانه و موزۀ مجلس شورای اسلامی، با بهای ۱۲۰۰۰۰ ریال به بازار کتاب ارائه گردیده است.

 

  • مطالعۀ بیشتر:

«تقویم‌الإیمان» در ویکی‌نور

«تقویم‌الإیمان» در ویکی‌فقه

«تقویم‌الإیمان»، مهم‌ترین اثر و عصارۀ اندیشه‌های میرداماد

  • مشاهده و دریافت کتاب:

شبکه «الفکر» کتابخانۀ دیجیتال جهانی /کتابخانۀ دیجیتال نور کتابخانۀ دیجیتالی تبیان

  • مطالعۀ معرّفی و نقد مفصّل کتاب:

  میراث حکمت، به قلم محمود یوسف‌ثانی

 

1 ستاره2 ستاره3 ستاره4 ستاره5 ستاره (هنوز امتيازی داده نشده)
Loading...

دیدگاهتان را بنویسید