القبسات


کتاب «قبسات حقّ القین فی حدوث العالم» که به اختصار «القبسات» خوانده می‌شود، شاهکار فلسفی میرداماد و مهم‌ترین اثر اوست. در این نگاشتۀ نسبتًا مفصّل، مبانی و براهین نظریۀ «حدوث دهری» بیان شده است. میرداماد در «القبسات» می‌کوشد تا ضمن اصلاح و تهذیب معنای سرمد، دهر و زمان، گونه‌ای از وجود غیر زمانی را مطرح نماید تا با تکیه بر آن، حدوث فرازمانی مخلوقات را به اثبات برساند. این اثر به درخواست یکی از دوستان میر به قلم آمده و چنان‌که خود او در مقدّمۀ کتاب تصریح می‌کند، دوست ياد شده از میر تقاضا نموده تا نظر خود را در باب حدوث و قدم عالم که محلّ اختلاف آراء صاحب نظران علوم فلسفۀ الهى است نگارش دهد و کتاب «القبسات» در همين زمينه نگارش يافته، تا مشکلى را که متقدّمان از عهدۀ حلّ آن چنان که بايد برنيامده بودند، به توفيق الهى برطرف سازد.

بر اساس مادّه تاریخی که میرداماد در پایان کتاب آورده، تألیف «القبسات» در ربیع الاول سال ۱۰۳۴ هجری‌قمری، مصادف با میلاد پیامبر گرامی اسلام (ص) آغاز شده و در شب چهارشنبه ششم شعبان همان سال به انجام رسیده است.

 

وجه تسميۀ کتاب به «القبسات»:

مؤلّف در مقدّمۀ کتاب بدان نام خاصّی نداده است؛ امّا از عبارت آخر مقدّمه که می‌گويد: «من مسئول دوست خود را برآوردم و مطالب کتاب را طى قبساتى که هر کدام بر «ومضات» و «ومضاتى» است، نگارش دادم»، به دست می‌آيد که خود مؤلّف تلويحًا کتاب را به «القبسات» موسوم کرده باشد.

فصول و ابواب کتاب:

کتاب «القبسات» جمعًا شامل ده «قبس» است و هر قبس مشتمل بر چندين «ومضه» و «وميض» (مشتقّ از وَمَضَ، به معنای درخشش برق) می‌باشد[1]  که در این بخش به اختصار به موضوعات آن‌ها می‌پردازیم:

قبس اول: در اين قبس از انواع حدوث و اقسام وجود از جهت حادث و غير حادث بودن و نيز تحديد موضوع مورد بحث کتاب گفتگو می‌‏شود که جميعًا شامل هفت «ومضه» است و ومضه‏‌هاى چهار و هفت هر کدام مشتمل بر هفت «وميض» می‌باشد.

قبس دوم: در اين قبس انواع سه‏‌گانۀ سبق ذاتى مورد بحث است و بر اثبات آن برهان اقامه می‌شود. مباحث اين قبس جمعًا در طى هفت ومضه آمده و ومضۀ سوم آن مشتمل بر هشت وميض و ومضۀ پنجم آن شامل چهار وميض و ومضۀ هفتم داراى چهار ومض است.

قبس سوم: اين قبس جمعًا مشتمل بر شش ومضه است و هيچ‌‏يک از ومضات مزبور مشتمل بر وميض نيست به‌جز ومضۀ آخر؛ يعنى ومضۀ ششم که شامل سى و دو وميض است. موضوع مورد بحث در اين قبس تقسيم بعديّت انفکاکى به دو قسم از طريق برهانى که با توجه به قبليت سرمديّه اقامه شده است، می‌باشد.

قبس چهارم: در اين قبس میرداماد از قرآن کريم و سنّت پيامبر و احاديث اوصياء شواهدى بر اثبات مدّعاى خويش می‌آورد و جمعًا مشتمل بر شش «وميض» است.

قبس پنجم: موضوع بحث در اين قبس چگونگى وجود طبائع مرسله است و جمعًا شامل چهار ومضه است. ومضۀ چهارم خود مشتمل بر بيست و يک وميض است. در ومضۀ نخست اعتبارات چهارگانۀ ماهيّت (لا بشرط، بشرط لا، بشرط شي‏ء و لا شرط مقسمى) بحث شده و وجه امتياز اين چهار اعتبار و به خصوص فرق ميان لا بشرط قسمى و لا بشرط مقسمى به شرح بيان شده است.

 

قبس ششم: در اين قبس سخن از متّصل بودن زمان و حرکت و اينکه هر متّصل ممتدّى ناگزير متناهى است و بی‌‏نهايت عددى در حوادث زمانى که متعاقب يکديگر هستند ناممکن و باطل است. در ومضۀ نخست به دو طريق بر متّصل و متناهى بودن زمان استدلال شده و سرانجام نتيجه گرفته می‌شود که جوهر فرد يا به زبان ديگر «جزء لا يتجزّى» امکان ندارد و هر جوهر فارد متحيّز ناگزير ممتدّ در جهات و قابل تجزيه در وهم خواهد بود. در وميض آخر از اين قبس سخن در اين است که امتداد زمان همانند امتداد حرکت که منشأ زمان است، می‌باشد و امتداد فلک که حامل حرکت است مستدير می‌باشد و نبايد توهّم شود که امتداد زمان مستقيم است همانند امتداد خطوط و سطوح و در آخر نحوۀ تجزيه وهمى زمان را به آنات و ساعات و غيره بيان می‌دارد و روشن می‌سازد که فرض مبدأ در زمان به چه طريق صورت می‌گيرد. بارى، اين قبس را جمعًا چهارده «ومضه» است که ومضۀ سوم شامل يک وميض است و ومضۀ هشتم مشتمل بر ده «وميض» و ومضۀ دوازدهم داراى يک وميض و ومضۀ چهاردهم را بيست و يک «وميض» است.

قبس هفتم: در اين قبس همان طور که میرداماد در آغاز آن تصريح می‌کند، بعض شکوک‏ و اعتراضاتى که جنبۀ مشاغبه و مطالعه دارد ذکر کرده و بدان‌ها پاسخ می‌گويد. اين قبس جمعًا شامل چهار «ومضه» است که ومضۀ آخر آن داراى بيست و چهار «وميض» می‌باشد.

قبس هشتم: موضوع بحث در اين قبس صفات قدرت و اراده از صفات حقّ بارى تعالى است. میرداماد اين قبس را طى چهارده «ومضه» به پايان می‌‏برد. از ميان اين ومضات، ومضۀ چهارم داراى يک «وميض» و ومضۀ هشتم نيز داراى يک «وميض» و ومضۀ نهم شامل يازده «وميض» و ومضۀ چهاردهم مشتمل بر هفده «وميض» است.

قبس نهم: در اين قبس که جميعًا شامل چهار ومضه است و ومضۀ آخر خود داراى سى و سه «وميض» است، موضوع سخن «اثبات جواهر عقليّه و ترتيب نظام عالم وجود در قوس صعود و نزول» است. در ومضۀ نخست سخن از حقيقت تناقض است. در اين ومضه میرداماد می‌گويد که حقيقت تناقض عبارت است از تقابل سلب و ايجاب چنان‌که در علوم مختلف و به‌ خصوص علم ماوراء طبيعه به اثبات رسيده است. اين معنى در حقيقت از نسبت‌هاى متکرّر از دو طرف است؛ يعنى يکى از دو مفهوم رفع مفهوم ديگر است و به عبارت ساده، نقيض هر شى‏ء رفع آن شى‏ء است و اين يا در عقود است يا در مفاهيم مفرده و در هر دو مورد. رفع هر يک نقيض ديگرى است؛ پس اگر مفهوم اوّل سلبى باشد، نقيض آن نيز سلبى است؛ يعنى رفع سلب مثلًا نقيض «لا انسان» «لا لا انسان» است و نقيض قضيّۀ سالبه نيز سلبِ همان سلب است.

قبس دهم: در اين قبس که آخرين فصل کتاب است از «قضا و قدر» و چگونگى دخول «شرور» در قضاى الهى و حقيقت دعا و اجابت آن و اينکه برگشت همۀ امور در آغاز و انجام به خداست، سخن رفته است. اين قبس جمعًا مشتمل بر پنج ومضه و يک تختمه و يک ختام تختمه و يک ختم الختام است و آخرين عنوان کتاب «توصية و دعاء» است.

میرداماد کتاب را با دعای «نور» به پایان برده، از درگاه الهى درخواست می‌کند که عاقبت همگان به خير باشد.

شروح و حواشی چندى بر این‌ کتاب‌ نوشته شده که معروف‌ترین آن‌ها «شرح القبساتِ» میرسیّد احمد علوی‌عاملی (شاگرد و داماد میر) و شرح مبسوط محمّد بن علی‌رضا آقاجانی (شاگرد ملّاصدرا) است.

 

کتاب قبسات برای نخستین بار، در سال 1315 هجری قمری توسط شیخ محمود بروجردی به صورت چاپ سنگی به طبع رسید. چاپ مذکور فاقد مقدّمه و فهرست‌های لازم و دارای اشتباهات و افتادگی‌های فراوانی بود[2]؛ امّا تا حدود 80 سال، در کنار نسخه‌های خطّی قبسات، تنها منبع مراجعۀ پژوهشگران به حساب می‌آمد.

چاپ تحقیقی این اثر به همّت دکتر مهدی محقّق، دکتر سیّدعلی موسوی‌بهبهانی، پروفسور توشی‌هیکو ایزوتسو و دکتر سیّدابراهیم دیباجی، به همراه شرح‌حال‌ها و پیوست‌های سودمند، برای نخستین بار در سال 1356 هجری‌شمسی از سوی انتشارات مؤسّسۀ مطالعات اسلامی مک‌گیل (شعبۀ تهران) ارائه شد. چاپ دوم و سوم همین تصحیح، توسّط انتشارات دانشگاه تهران و در سال‌های 1374 و 1395 هجری‌شمسی به بازار کتاب ارائه شده است. کتاب القبسات در سال 1397 هجری‌قمری از سوی انتشارات دارالسفیر بازنشر گردید.

 

  • مطالعۀ بیشتر:

«القبسات» در ویکی‌نور

«القبسات» در ویکی‌فقه

  • مشاهده و دریافت کتاب:

مکتبة «الفکر» / کتابخانۀ نشر معارف اهل بیت(ع)

 


[1] . اين تقسيم‌بندى را می‌‏توان چنين تفسير کرد که «قبس» به منزلۀ «باب» و «ومضه» در حکم «فصل» و «وميض» همچون «بند» فرض شده است.

[2]. بروجردی در واپسین صفحۀ کتاب اشاره می‌نماید که به دلیل رخداد برخی حوادث، کتاب با مباشرت دیگران به طبع رسیده و ناخواسته اشتباهات و افتادگی‌هایی در آن وارد شده است: «فاحدثوا في هامشه و حواشيه، بل و في متنه أغلاطًا من التحريف يلتفت إلیها الناظر البصير و يكشف عنها الناقد الخبير».

1 ستاره2 ستاره3 ستاره4 ستاره5 ستاره (هنوز امتيازی داده نشده)
Loading...

دیدگاهتان را بنویسید