الصراط المستقیم


یکی از مسائل جنجالی و بسیار کهن فلسفی، مسئلۀ حدوث و قدم و چگونگی پیدایش جهان است. در طول تاریخ، هماره متکلّمان و فیلسوفان در این مسألۀ بنیادی با هم نزاع و مجادله داشتند. تصور متکلمان از حدوث و قدم، محصور در حدوث و قدم زمانی بود. از دید آن‌ها حادث به موجودی اطلاق می‌شد که مسبوق به عدم زمانی باشد و قدیم موجودی بود که مسبوق به عدم زمانی نباشد؛ و بدین ترتیب حق تعالی را قدیم زمانی و ما سوای او را حادث زمانی می‌انگاشتند. در مقابل، فلاسفه عالم را قدیم زمانی می‌دانستند و معتقد بودند که حدوث عالم از نوع حدوث ذاتی است و تقدم واجب بر ممکنات همانند تقدم هر علت تامه‌ای بر معلولش، تقدم ذاتی است، نه زمانی؛ چه پذیرش حدوث زمانی عالم به معنای فرض زمانی است که در آن زمان عالم نبوده، اما خالق هستی وجود داشته و این مستلزم انقطاع فیض و تخلّل زمانی در افاضۀ وجود و خلق و آفرینش، و منافی با صفات کمالیّۀ حق سبحان است. این اختلاف سرآغازی شد برای مجموعه‌ای از نزاع‌ها و مشاجره‌های شدید میان حکما و متکلمان؛ متکلمان حکما را تکفیر می‌کردند و حکما متکلمان را تجهیل…

میرداماد در این میان قصد داشت تصویری از حدوث و قدم ارائه دهد که با مضامین دینی هم‌آوا باشد و سرانجام با ابداع نظریه‌ی «حدوث دهری»، این غائله را پایان داد. اساسا در میان تمام نظرات فلسفی میر، آن‌چه باعث شهرت و آوازۀ وی گردید و از اهمیت خاصی برخوردار است،‌ همین نظریۀ ابداعی است که یکی از شاهکارهای فلسفی به شمار می‌آید و با مباحث متعددی چون حرکت، زمان و علم الهی در ارتباط است. او در بسیاری از آثارش سعی کرد تا تصویر روشنی از این قضیه ارائه دهد و با براهین متعدّد، آن را به اثبات برساند. کتاب «الصراط المستقیم» نیز برای تبیین و تحلیل چگونگی ارتباط میان حادث و قدیم نگاشته شده است؛ چه بنابر اصل مسلّم فلسفی ضرورت سنخیت،‌ نمی‌توان علت هستی را قدیم و هستی را حادث دانست،‌ بلکه باید یا هر دو قدیم باشند و یا هر دو حادث که هر یک محذورهایی به همراه دارند.

متأسفانه «الصراط المستقیم» نیز همانند بیشتر آثار میرداماد ناتمام ماند و علی‌رغم تصریح وی در مقدمه به این‌که این اثر حاوی «وصیّة» ، چند «مساق» و «تختمه» است، تنها توفیق طرح «وصیّة» و بخشی از مباحث «مساق اوّل» را یافت و از ادامه بازماند.

نثر این کتاب همانند دیگر نوشته‌های میرداماد بسیار مغلق و پیچیده است، به حدی که برخی مبالغه‌آمیزانه گفته‌اند:

صراط المسـتقیم میرداماد                مسلمان نشنود،‌کافر نبیناد

علت این‌گونه نگارش، فضای سیاسی – اجتماعی حاکم بر آن دوره است؛ چه گرایش عام علما و نیز اقبال جملۀ سلاطین صفوی به سوی دانش‌های نقلی بود و آموزه‌های فلسفی را مغایر با حقایق دینی می‌انگاشتند. بی‌شک طرح مبانی نظری و عمیق حکمت یمانی همچون مسألۀ حدوث و قدم دهری و سرمدی، باعث دامن‌زدن به جوّ حکمت ستیزی آن دوره می‌شد و عرصه را برای فعّالیت‌های علمی – سیاسی میر که خود از نزدیکان شاه عباس صفوی بود، تنگ می‌کرد. از این رو به مخاطبان خاص خود توصیه می‌کرد که این مباحث را در اختیار جاهلان، فیلسوف‌نما ها و آنان که توانایی گام زدن در افق بالای جهان معقول را ندارند، قرار ندهند؛ چنان که در مقدّمۀ «الصراط المستقیم» از خوانندگان درخواست می‌کند:

«لاتبیحوا النظر فی مطالب کتابی هذا للجهلة أو المتفلسفة الذین لایوثق لهم بنقاء السرّ و سلامة الذوق و علوّ الهمّة و توقّد الفطرة و استقامة الفطنة و لا للمهج الرعاع من الذین انصرفت همم نفوسهم عن صَوب سلوک طریقة العقلیّة و دخول المدینة الروحانیّة و تطواف کعبة الملکوت…»

 

کتاب الصراط المستقیم، توسّط آقای علی اوجبی و با استفاده از نسخ خطّی موجود در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران و دیگر نسخه‌ها، به همراه حواشی آن تصحیح و تحقیق گردیده و چاپ اول آن به سال 1381، در 400 صفحه و با بهای چهل‌وپنج هزار ریال توسط انتشارات مرکز پژوهشی میراث مکتوب روانۀ بازار کتاب گشت. این تصحیح انتقادی، در سومین دورۀ همایش حامیان نسخ خطی ایران، به عنوان پژوهش برتر برگزیده شد.

چاپ این تصحیح، در سال 1396 هجری‌شمسی از سوی انتشارات وایا تجدید گردید.

 

  • مطالعۀ بیشتر:

«الصراط المستقیم» در ویکی‌نور

  • مشاهده و دریافت کتاب:

شبکۀ «الفكر» / کتابخانۀ دیجیتال نور / كتابخانۀ دیجیتالی تبیان

  • مطالعۀ معرّفی و نقد مفصّل کتاب:

  «صراط المستقیم»، به قلم عبدالله صلواتی

 


سخن رسانه:

نسخۀ دیگری از این اثر گران‌سنگ به خط و امضاء ملاصدرا، در کتابخانۀ شخصی مرحوم حاج محمدرضا کلباسی موجود است. با عنایت به اصول و قواعد تصحیح متون کهن و رجحان این نسخه بر نُسخی که اساس کار مصحّح «الصراط المستقیم» قرار گرفته، حاجت به بازویرائی این اثر بر اساس دست‌نوشتۀ صدرالمتألهین، هنوز باقی است (تصویر واپسین برگ نسخۀ صدرا را در این‌جا ببینید.).

1 ستاره2 ستاره3 ستاره4 ستاره5 ستاره (1 رأی از 5)
Loading...

دیدگاه‌ها

  1. محمدعلی گفت:

    بسم رب الصاحب الوجود العالیه

    در آغاز از زحمات جنابعالی کمال تشکر را بابت تلاش در جهت شناساندن این عالم بزرگ به عامه را دارم ولیکن برای تعالی و هرچه بهتر شدن مطالب و پختگی آنها رعایت چندنکته ای را ضروری می دانم که به اختصار خدمتتان عرض می نمایم؛
    اولا شایسته بود قبل از معرفی کتاب ها متذکر می شدید که این برداشت شما از کتاب است که این تذکر اشتباهات موجود را به اصل ممکن الخطاءبودن انسان تاویل می داد و راه مخاطب را در آزاد نگریستن باز می گذاشت.
    ثانیا در این باره برخی از بزرگان فلسفه نظراتی دارند که بهتر بود آنها را بیان می کرده و یا حداقل به آنها ارجاع می داید.
    در پایان با اطمینان عرض می کنم که شما وگروه تلاشگرتان تنها گروهی هستیدکه با این حد بالای علمی و تبحر به میرداماد وارد گودعلم شده و با شایستگی تمام لایق عنوان میرداماد پژوه می باشید و امید است شرایط سخت امروزه برای مشتاقان علم شما را از این راه منحرف نکند و شما با همت عالیه به کارتان ادامه دهید.
    ومن الله التوفیق

    1. مدير رسانه گفت:

      باسلام و سپاس از شما

      برخی نكات مذكور در اين گفتار برگرفته از صورت‌بندی مختصری است که خود میرداماد در مقدمۀ «الصراط المستقیم» به خواننده نمایانده است و بعض دیگر، اشارات منابع تاریخی دربارۀ اهمیت مسئلۀ «نوآمدگی یا دیرینگی جهان= حدوث و قدم» می‌باشد و حتی‌الامکان از اظهارنظر و بیان برداشت‌های شخصی پرهیز شده است.
      (نکات تکمیلی و نقدهای رسانه، در پانوشت‌هایی جداگانه با عنوان «سخن رسانه» ذیل گفتارها درج می‌شود.)
      نظرات فلسفی دیگران در باب «حدوث، حرکت و زمان» هم در جای خود بررسی و منتشر گردیده و تاجایی که با میرداماد ارتباط داشته باشد، در این وب‌گاه منعکس خواهد شد. توجه بفرمایید که این گفتار در دسته‌بندی «معرفی کتاب» ثبت شده و هدف از ایجاد این دسته‌بندی، معرفی اجمالی کتاب‌های مرتبط با میرداماد می‌باشد. برای بحث در نظرات فلسفی میرداماد و نیز بیان اقوال و ارجاع به منابع، دسته‌بندی دیگری پیش‌بینی کرده‌ایم.

       

دیدگاهتان را بنویسید